O TEMPO DOS RÍOS

"Río Miño: vivo, mais non moito"

O que sigue é  un traballo titulado "Río Miño: vivo, mais non moito". Traballo publicado como parte do libro "O tempo dos ríos".  Universidade da Coruña 2006.

Helena Correia é  Enxeñeira civil. Pertence ó  Gabinete técnico do Val do Lima en  Viana do Castelo.

Neste traballo, que me parece ven a completar de forma básica a ficha dedicada o río Miño, Helena Correia pasa revista os grandes problemas do río Miño hoxe: os usos hidroeléctricos, a polución, a extracción de area, a pesca esquilmadora, a especulación urbanística e outros impactos.

Remata o traballo analizando o potencial ecolóxico do Miño internacional e algunhas medidas urxentes.

Ver o traballo "Río Miño: vivo, mais non moito"

 

   Saír ó río Miño                Salir al río Miño

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Río Miño: vivo, mais non moito.

 

Helena Correia

 

Presa de Frieira. Dende cen metros abaixo desta presa (onde desemboca o río Troncoso)  o río Miño é Internacional; a partires de aquí é o que se chama a fronteira mollada de España e Portugal.  Son 75,5 km. ata a desembocadura do río. A imaxen é un engadido do autor da web S. Lorenzo.

Río Troncoso, en Santo Gregorio de Melgaço. Dende aquí ata a desembocadura é a chamada "raia mollada", e fai de fronteira entre España e Portugal. Descoñezo o autor da fotografía (anterior a 1969, xa que non se ve a Presa de Frieira).

 

PRESENTACIÓN.

 Comenza por un fío de auga cristalina que irrompe, placidamente, do Pedregal de Irimia Alta. Así se chama o lugar onde nace o río Miño, nunha das vertentes da Serra de Meira (Cordillera Cantábrica), a 759 metros de altitude a a case 40 km. ao norte da cidade galega de Lugo. Comeza aquí o seu percorrido, correndo limpo, nun vale verdexante e dun simple regato transfórmarse nun río, cuxo estado de graza cesa, sen piedade, a escasas decenas de quilómetros do seu nacemento.

       A descarga dos efluentes urbanos de Lugo, figura como o primeiro aviso serio dunha aventura de 300 km. de contrariedades. Até desaugar no Atlántico, setenta e cinco deste quilómetros percórreos en territorio portugués e constitue a fronteira natural coa Galiza, desde a confluencia co río Troncoso, en Santo Gregorio de Melgaço até a foz, en Caminha.

       O "Pai Miño", como lle chaman os galegos, é, nos días de hoxe, unha imaxen pálida daquilo que foi catro décadas atrás. Perdeu o ímpeto do pasado, a calidade irreprensíbel das súas augas, a riqueza piscícola e o enorme capital biolóxico que o caracterizaban e o elixían como o río salmodíneo mais farto da península Ibérica e dos máis importantes de Europa. O seu amorecemento entroncou, esencialmente, na multiplicación das necesidades enerxéticas de España, unha consecuencia do consumo galopante e, globalmente, na explotación salvaxe dos seus recursos naturais. Corolario de concretización dunha política exponencial posta en práctica, desprezou os interesses das poboacións ribeirás e, ao revés de potenciar os recursos endóxenos da rexión, promoveu a súa debilitación e extenuación.

 

 

OS USOS HIDROELÉCTRICOS.

En 1955 foi erguido o primeiro muro de formigón no curso principal: a presa dos Peares, na nacente da cidade de Ourense. Era o comenzo do uso hidroeléctrico do Miño, que rapidamente se tornou nunha prioridade absoluta sobrepoñéndose  á riqueza piscícola, aos usos agrícolas, ao ambiente e as vontades e aspiracións dos habitantes das súas marxes. Na década dos 60 serán construidas as catro restantes: Belesar (1963), Velle (1966), Castrelo de Miño (1968) e, finalmente Frieira (1969). Con este último estrangulamento artificial, erguido a cen metros de Santo Gregório de Melgaço, o Miño ficou transformado, na súa parte alta, nunha sucesión de albufeiras (de Portomarin a Frieira).

        Os custos ambientais desta intervención son inconmensurables e os efectos dos impactos producidos son irreversibles. Alterouse toda a hidrodinámica. Opéranse, a partir de aquí, unhas modificacións na morfoloxía das súas marxes e do seu leito; no clima, ao crear unhas condicións para a formación de néboas nas zonas das albufeiras (o caso de Castrelo de Miño, de Velle, de Frieira); no réximen térmico a traves da extratificación e da disminución global da temperatura da auga; nos fenómenos de erosión, de transporte e sedimentación de materia inerte carrexada; na capacidade de dispersión de carga poluente lanzada, cada vez maior cantidade, no seu leito, doravante máis enfraquecida; no réximen hídrico, coa ocorrencia de flutuacións bruscas de caudal producidas polas descargas de presas españolas, que chegan a orixinar unhas oscilacións na orden dos seis metros -a partir do embalse de Frieira-,  constituíndo un impacto tremendo para a fauna e a flora deste río. A acumulación de materia orgánica nas albufeiras propiciou un crecemento anormal de plantas acuáticas e de microalgas, ao facer disminuir o teor de oxíxeno disolto na auga, con prexuízo obvio para a ictiofauna.

       A destrución causada ao río Miño e aos ecosistemas que el soporta polo aproveitamente hidroeléctrico realizado en grande escala, non inhibiu os propósitos da empresa española Unión Fenosa e da portuguyesa EDP de pretenderen construír no seu curso principal o sexto muro de formigón: a presa de Sela. Refírase que, actualmente, existen na Bacía Hidrográfica do Miño, 46 presas en funcionamento (41 delas repartidas por afluentes), unha circunstancia que a clasifica como a Bacia luso-española coa maior densidade de aproveitamentos desta natureza, seguida do Texo, do Douro e, finalmente do Guadiana.

         Baseadas nun acordo que se levou a cabo en 1968 polos gobernos de Franco e Salazar, sobre o uso e aproveitamento hidroeléctrico das partes internacionais dos ríos Miño, Lima, Texo e Guadiana, Chanza e os seus afluentes, as referidas empresas produtoras de electricidade, retomaron, nos últimos anos, aquel proxecto, concibido para a zona da Valinha, na freguesía de Ceivães, a preto de 10 km. de Monçao e 50 da foz do Miño.

         Para alén da ampliación dos efectos xa producidos polas restantes presas cuxa escala terá de ser aferida ao feito de se situar no treito final do río a unha distancia relativamente próxima  da desembocadura, tería tamén outras consecuencias dramáticas que sentenciarian o fin irremediábel deste curso de auga:

             * a destrución dos leitos naturais de desova das especies piscícolas máis nobres do río (salmón, sável e lamprea), comprendidos entre as localidades de Friestras e San Gregório; a formación de micro-climas caracterizados pola formación de néboas a partir da zona da albufeira, que se expandirían por unha grande superficie territorial dos concellos de Monçao e de Melgaço (aténdase ao que acontece, actualmente, cos neboeiros que se forman, a partir das albufeiras das presas de Lindoso e de Frieira que chegan, respectivamente, a Castro Leboreiro e a vila de Melgaço).

             * a creación dunhas condicións climáticas adversas á actividade vitícola desta rexión, a primeira en Portugal en exportar viños a Inglaterra (séc. XVI), que porían en perigo o cultivo de determinadas castas de uvas de calidade superior, como é o caso do viño Alvariño (as néboas formadas a partir da Frieira alteraron o calendario das vendimas, debido ao retraso que provocan na maduración das uvas).

              * a desaparición dun voluminoso patrimonio histórico, cultural e arquitectónico, formado polas máis de 900 pesqueiras existentes nas dúas marxes do río, que ficarían submersas pelas augas da albufeira -as da marxe portuguesa foron obxeto dun  estudio exhaustivo e dunha intervención que realizou a CORENAA e xa publicados en libro.

             * un maior asoreamento da zona da foz do Miño, e o aumento da influencia mariña debido á disminución do caudal e o enfraquecemento da forza cinética do río provocados pola retención das súas augas.

 

         A suma de todos estes efectos traduciríase nun forte golpe para as actividades (pesca, vitivinicultura, acuicultura e turismo), e ecoloxía, a paisaxe, os valores históricos culturais desta rexión ribeirá, desde Caminha até Melgaço.

          Desde 1993 que a COREMA vén a desenvolver unha campaña contra a súa construción, á que se adheriron varias asociacións ecoloxistas, pescadores, agricultores (nomeadamente vitininicultores) e autarcas das dúas marxes do Miño. Aínda que se conseguise gañar a batalla crucial (a Comisión Luso-española para Regular o Uso e o Aproveitamento dos Ríos Internacionais nas súas Zonas Fronteirizas pronunciose contra o proxecto na súa reunión de 15 de outubro de 1999) non está gañada a guerra, e mantense a posibilidade das empresas reformularen o proxecto (1).

          Tamén o río Coura (o último afluente na marxen esquerda) estivo na mira dalgunhas empresas auspiciadas por fondos comunitarios, apostadas en se enriqueceren con produción hidroeléctrica, á costa da apropiación e da destrución dun patrimonio que a todos pertence. Para alén das mini-hídricas de Pagade e Paus, xa construidas, están máis 6 en apreciación para esta actividade. De igual modo, o río Mouro e o río Troncoso (pequenos cursos de montaña) non escapan á voracidade destas empresas que, para os efectos, presentaron no INAG 10 proxectos para a instalación de igual número de minicentrais, de resto, xa contestadas polas Juntas de Freguesía locais e as respectivas Cámaras municipais.

                (1) N.E.: o proxecto  foi despois desestimado por unha declaración negativa de impacto ambiental, mais que deixou a porta aberta á presentación dun novo proxecto. Así, as empresas presentaron en 2004 novos proxectos para a construción de tres encoros con presas de 23 m. de alto cada un que asolagarían uns 20 kms. de río (véxase: Anxo F. Saborido. O río Miño en perigo. Cerna núm. 43, pax. 28-29, 1995).

 

A   POLUCIÓN

Noutrora unhas augas impolutas, o Miño é hoxe o río internacional máis poluído á entrada de territorio portugués. Mercé da súa, aínda significativa, capacidade autorexeneradora, recupera algúns quilómetros despois de comezar o percorrido en Portugal e, á excepción dun outro treito, clasifícase como "pouco poluído e de calidade razoábel", ata alcanzar a foz. Unha realidade ben diferente é, de feito, a que caracteriza a maior parte do seu percorrido na Galiza, onde presenta un elevado grao de contaminación.

        Na orixe da alteración da calidade da auga está a descarga dos numerosos canos domésticos e industriais, que drenan directamente para o seu leito ou para os afluentes de grande cantidade de residuos. Relativamente aos primeiros, destacamos os afluentes dos principais aglomerados urbanos existentes ao longo dos 300 km. que totalizan o seu traxecto e, entre eles, os da  cidade de Lugo e de Ourense. A instalación de redes de canos e de estacións de tratamientos de augas residuais (ETAR) con orixe doméstica é, na marxen galega, ainda incipiente. Na parte internacional, as poucas ETAR que existen non funcionan. Unha situación diferente verifícase na marxe portuguesa, onde se rexistran uns niveis de antendemento moito elevados.

         En ralación á polución de orixe industrial, o escenario tínxese de cores aínda máis cargadas. Os principais focos de contaminación localízanse no Polígono Industrial das Gándaras (o Porriño) e no Poligono Industrial de San Cibrao das Viñas (Ourense) que transforman, respectivamente, os ríos Louro e Barbaña en simples receptores de productos químicos, de metais pesados e doutras substancias de longo espectro contaminante.

         Espalladas un pouco por todo o lado, varias unidades industriais verten na rede hidrográfica do Miño os seus efluentes, sen calquera tratamento previo ou  rudimentariamente depurados. É o caso das minas de carbón de Ponferrada, principais responsábeis pola contaminación do seu maior afluente (o río Sil, con 226 km. de longo); da RENFE a través das súas oficinas de desincrustación dos motores dos trens, instaladas en plena cidade de ourense; das industrias lacteas na zona industrial de Campos 1  en Vila Nova de Cerveira (onde funciona unha tinturaría); das minas de volframio de Covas (Vilanova da cerveira) que, a pesar de seren encerradas en 1984, por consecuencia de auténtico vandalismo que produciran na fauna piscícola do río Coura, continuan a escoar para o seu leito detritos peligrosos acumulados durante décadas nos seus vertedoiros. Esto porque o Estado non fai aquilo que lle compete facer, ou sexa, proceder ao seu selado.

         Cómpre citar, finalmente,  a polución ocasionada polos productos químicos que se empregan de forma incontrolada nas actividades agrícolas marxinais (herbicidas, pesticidas, funguicidas) que chegan o río Miño transportados polas augas de superficie, subterráneas ou pola simple acción do vento, e a grande concentración de nitratos e de nitros nalgúns regatos, con orixen na orina do gando, lanzadas a partir de varias explotacións pecuarias.

          A explosión poblacional (o "bloom") da microalga (Microcystis aeruginosa), potencialmente canceríxena, ocurrida durante o verán de 1990 e que se recolleu nos seus anos posteriores é unha boa radiografía do estado de contaminación do río Miño, que non é xeneralizada na parte internacional máis é xa, nalgúns puntos dese traxecto, un motivo de alarma. O desenvolvemento desa cianobacteria débese á existencia de grandes  cargas de nutrientes, de temperaturas elevadas e á alta  luminosidade e é típico de ecosistemas acuáticos eutrofiados, como o caso das albufeiras das presas españolas do río Miño. As toxinas que esta "alga letal" produce, constituen unha ameaza para o ambiente, a fauna piscícola e un enorme risco para á saúde pública.

 

EXTRACCIÓN DE AREA, A PESCA ESQUILMADORA, A ESPECULACIÓN URBANÍSTICA E OUTROS IMPACTOS

Un dos maiores problemas deste curso de auga internacional foi sen dúbida, a extracción de seixos e de area, arrancados do seu leito, diariamente, ao longo de moitos anos. A campaña que a COREMA desenvolveu durante varios meses a favor da prohibición desta actividade extractiva era para nós todo o máis importante que poderíamos facer nesa altura por este río. O día 1 de marzo de 1989 -data que cesou a acción das 14  dragas que operaban desde  Caminha a Valença- figura como un referencial impagábel  na defensa do río Miño, axumida conxuntamente por pescadores, por asociacións e pola poboación en xeral, das dúas marxes. Catro anos despois, pola man da Cámara Municipal de Caminha, regresou esta actividade de mala memoria ao seu estuario.

        A creación artificial das condicións para a circulación do ferri da cámara, nunha zona na que as condicións lle son totalmente adversas, determinou a abertura dunha virtual canle trasversal, cuxa ficticia manutención  está a obrigar a unha continuada extracción de area. Esta obra ilegal, realizada sin ningún tipo de estudo de evaluación ambiental (obrigatorio por lei) levoua a COREMA a presentar, en maio de 1993, unha queixa ao DXXI, en Bruxelas, contra as autoridades portuguesas. Os efectos desta acción antrópica fortemente impactante están no só a facerse sentir na zona estuárica, como tamén na parte litoral de Caminha, que acusa unha disminución do seu cordón dunar. Un maná para os areeiros que propoñen abrir máis canais, todo esto en defensa do río e da clase pesqueira local... Con amigos así non é preciso ter inimigos!

       Un outro dos factores responsábeis polo depauperamento dos recursos naturais do Río Miño é a respeto do esforzo de pesca  que está a ser realizado. De acordo cos datos fornecidos pola Capitanía do Porto de Caminha, en 1998 estaban rexistradas nas dúas marxes 870 embarcións de pesca (470 portuguesas e 400 galegas). O emprego das artes extremadamente agresivas para a fauna piscícola como é o caso de atelá na captura da angula (como é coñecida a anguía en fase de crecemento, cun tamaño máximo de 6,5 cm.) dezma, todos os anos  gran cantidade de peixe. Esta pesca é escandalosamente permitida no río Miño.

         Nos últimos anos, o crecemento urbano desordenado e a especulación do solo provocou, cun ritmo acelarado, o aumento da presión humana sobre o estuario, e conduciu ao aterro e á destrucción de áreas marxinais, particularmente sensíbeis  do punto de vista biofísico. De nada sérvelles o feito de estaren incluídas en zonas de BIOTOPOS, en zona de Protección Oficial e, desde agosto de 1997, na lista Nacional de Sitios da Rede Natura 2000. O suceso desta política de asalto ás zonas REN, nalgúns casos lexitimadas polos propios Planos Directores Municipais, redundou na vandalización da paisaxe e na destrución da biodiversidade.

         Concomiantemente con intensificación de prácticas recreativas desaxustadas da sensibilidade ecolóxica do medio rural e coherentes con aplicación dun modelo de turismo masificado -o exemplo da proliferación incontrolada de motos de auga, jetski e barcos equipados con potentes motores que actualmente enchen a zona do estuario- xeneralizándose unhas pequenas intervencións que, puntualmente, artificializan as súas marxes (construcións de cais, paredes, etc.) o impacto que produciu a circulación das referidas embarcacións -so na freguesía de Seixas están encorados no verán máis de 500 barcos de recreo- provocou entre outros feitos unha erosión fortísima da marxe portuguesa.

Río Miño en Arbo e Melgaço. Fot. Secundino Lorenzo.

O POTENCIAL ECOLÓXICO DO MIÑO INTERNACIONAL E ALGUNHAS MEDIDAS URXENTES.

A pesar das disfuncións enumeradas, o río Miño conserva aínda unha importancia ecolóxica que se asenta, sobre todo, na productividade, na extensión e na variedade dos sistemas vivos que congrega. Os seus recursos piscícolas -aínda que acusan unha disminución substancial, en relación co pasado - gozan, mesmo así, dunha prominencia inatacábel. Este río é o habitat da maioría das especies migratorias de peixes descritas na Europa e das especies típicas das augas salubres, que se desenvolver, simultanemante, en medios de augas doces e mariñas: é o caso das anguías, das troitas, da lamprea (un cilóstomo), do sável (unha especie emblemática do Miño, outrora  moi abundante), a do salmón (especie que actualmente, encontra no río Miño o límite sur da súa distribución na Europa). A lamprea, unha especie prehistórica que consiguiu sobrevivir até os nosos días e integrar o patrimonio natural deste curso de auga internacional, alimenta, inda hoxe, a festa gastronómica máis antiga de Galicia: a festa de Arvo, localidade da marxe dereita, situada frente a Melgaço.

          O seu estuario, debido a súa situación xeográfica e as característica biofísicas, desempeña un papel de enorme valía na dinámica migradora europea das aves. Constituiu un dos escasos elos da cadea migratoria, que comeza no norte de Europa e termina no continente africano. É un refuxio natural de 225 especies de avifauna. 61 dos cales son especies acuáticas. Para rematarmos con esta descrición, acrecentamos un mamífero, a londra, que teima en habitar algúns dos locais máis recónditos das súas marxes.

          Desde 1986 que as diferentes entidades da Administración de Portugal e de España discuten na creación dunha área de protección ecolóxica deste estuario, concretizando algunhas medidas avulsas, que demostraron, alén do máis, a falta dunha visión integrada dos problemas de vontade política para defender e valorizar este importantísimo recurso hídrico. Mentar ás medidas de fondo tardan, este riquísimo patrimonio vaise, diaramente, degradando e desclasificando, e réstanlle, despois, agardar pola concretizacións dunha intervención pretendidamente curativa e simplemente paliativa.

          O río Miño aínda está a tempo de ser salvado. Non se lle poderán devolver as condicións de que gozou no pasado, mais poderanse crear unhas condicións para tomar perenne a biodiversidade que aínda hoxe posuíu. Para isto tórnase imprescindible proceder á realización dun estudio científico da súa bacía, dispor dunha base de datos que constitúa a ferramenta indispensábel para calquera intervención futura. Consideramos, desde xa, fundamentais as seguintes medidas:

      *Fin da instalación de máis aproveitamentos hidroeléctricos en toda a bacía.

      * Obrigatoriedade das presas instaladas no seu curso fluvial de garantiren permanentemente o caudal mínimo ecolóxico, cesando as descargas incontroladas.

       * Tratamentos dos efluentes urbanos e industriais.

       * Control da utilización dos productos agroquímicos a aplicación do código de boas prácticas agrícolas.

        * Perservacións das marxes e das zonas adxacentes que impidan a construción e outras intervencións que destrúan a súa covertura vexetal natural.

        * Extración de area apenas co obxectivo de rexenerar o río e de potenciar os seus recursos piscícolas, se esta necesidad fose confirmada por estudios críbeis.

        * Alargamento dos límites actuais do "Refuxio de caza do estuario do Miño" a toda a área do sapal do Coura.

        * Regulamentación dos deportes nauticos motorizados e defensa do emprego de ambarcacións de recreo a vela e de remos.

        * Defensa do agroturismo, do turismo ambiental e cultural.

     Pra preservar este conxunto de medidas, é imprescendibel a clasificación do estuario internacional do río Miño como Espazo Natural Protexido, un obxectivo central polo que loitamos desde a data da constitución da COREMA (en 1988). Só unha política de xestión integrada dos recursos naturais e humanos da súa bacía hidrográfica asumida polos países será capaz de promover un desenvolvemento sustentábel desta rexión transfronteriza e garantir que o río Miño corra azul e continue a alimentar o imaxinario común dos pobos das dúas marxes.

     -------------------------------------------

Estuario do río Miño. Está sacada dende a Capela de S. Antâo en Caminha.Autor da fotografía Secundino Lorenzo.

Volver.    Saír ó r. Miño   Salir al r. Miño