Prólogo
de Xesús Alonso Montero.
Resumen para mín básico dun prólogo fundamental
Xesús Alonso Montero é actualmente
o Presidente da Real Academia Galega
Dice Xesús Alonso Montero entre outras moitas cousas:
..."Hai cincuenta años, en 1966, Galicia protagonizou
un feito insólito: os labradores de Castrelo de Miño (Ourense), os
non franquistas e os franquistas (moitos), protagonizaron accións
arriscadas que o reximen de Franco considerou preocupantes, moi
preocupantes. Iniciábase a construción do encoro de Castrelo de miño,
o que implicba a expropiación, polo prezo que fose, de moitos
viñedos, algúns os máis feraces e prestixiosos de Galicia"...
..."E Galicia, a "mansa" Galicia,en pleno franquismo,
protestou. Foi unha protesta, no inicio, levada a cabo polos
campesiños, moi pequena, moi tímida, pero a partir do 15 de maio de
1966, a protesta campesiña beneficiose das palabras do gremio
intelectual: dos seus artigos, dos seus manifestos, dos seus poemas
e das súas prédicas.
No principio foi a Palabra:a palabra oral, a
oratoria. En efecto, o 15 de maio de 1966, nun xantar literario en
Ourense, dez voces da "intelligentzia" galega, pronunciáronse
contra o despotismo e a voracidade de FENOSA, o que implicaba tomar
partido polos campesiños ameazados, un grupo deles presente no
xantar, no histórico xantar que algúns cronistas compararon co
banquete de Conxo de 1856. Abriu a sesión oratoria o verbo elocuente
e indiscutible de D. Ramón Otero Pedrayo, seguido, na fervorosa
sobremesa, por estes nove nomes (que consignamos por orden
alfabética): Xesús Alonso Montero, Emilio Álvarez Blázquez, Eduardo
Blanco-Amoe, Jose Mª Castroviejo, Manuel María, Xosé L. Mendez
Ferrín, Albino Núñez, Luis Soto e Antonio Tovar. Tamén se
pronunciaron dous estudantes da Universidade de Compostela, que se
estreaban como oradores semisubversivos: Arturo Reguera (Económicas)
e Josefa Román Costa (Medicina)"...
..."Cómpre ter en conta, moi en conta, que estas
elocucións, semisubversivas as máis prudentes ou as menos
esquerdistas (Castroviejo), producíronse na legalidade franquista no
marco literario dunha homenaxe ó poeta Celso Emilio Ferreiro, que
días despois, embarcaría en Vigo, rumbo a Venezuela, onde residiu,
nun peculiar exilio, sete anos (1966-1973). Nas alocucións non
escaseaban as críticas ó capitalismo industrial dos quilovatios e,
dun xeito impreciso e sutil, ó Réxime de Franco, que protexía a
FENOSA aínda que ninguén explicitase que o presidente desta empresa
hidroeléctrica, Pedro Barrié de la Maza, apoiara económicamente a
Franco na Guerra Civil e fora un dos máis eficaces artífices para
que o Caudillo se fixese dono do Pazo de Meirás. Loxicamente, nas
alocucións, abundaban as gabanzas a Celso Emilio Ferreiro, o poeta
homenaxeado"...
..."A prensa galega, entre o 16 e o 20 publicou
crónicas e artigos na liña da reportaxe aparecida no Progreso de
Lugo...".
A xente do común non tardou en saber que o embalse de
Castrelo de Miño era un serio conflito para o Réxime de Franco. Como
parte da prensa extragalega se fixo eco da homenaxe e do conflito,
axiña os lectores atentos de Madrid, Barcelona e outras cidades
percibiron que, nun lugar de Galicia, os campesiños (cos inteletuais)
estaban a plantear a Franco a primeira grande protesta agraria de
España, dous anos despois de que o omnipresente ministro de
Información, Manuel Fraga Iribarne, empapelara o país enteiro co
eslogan "25 años de paz", a paz que Celso Emilio, nun poema asinado
co pseudónimo de Xan Casalderrei Patán, definiu: Paz de Cuartel, paz
de preso/ paz de pobo asoballado,/ paz de pau e tente teso./ Paz do
conde de Fenosa,/ gran cabaleiro da industria/ que asolaga a nosa
terra."...
..."No presente traballo, Arturo Reguera, referíndose
ó 15 M, afirma:
Organizado por unha comisión formada por
Luís Soto e Méndez Ferrín, pola UPG, e Alonso Montero e "Antonio" (nome
de guerra de Anselmo Hoyos), enviado de París polo PCE, celebrouse
en Ourense...
Debo facer unha precisión ó termo "enviado". O
partido non enviou a "Antonio", para este mester concreto, pois
"Antonio" xa estaba en Galicia, coordinado tarefas, había meses..."
..."Conviña que Otero Pedrayo abrise, na sobremesa, a
quenda dos oradores e que, ademais de proferir as gabanzas
esperables sobre a poesía de Celso Emilio, fixese algunha incursión
na problemática dos campesiños de Castrelo de Miño, problemática á
que, en espírito, non era allea a musa do autor de Longa noite de
pedra...O caso foi que don Ramón profiriu unha alocución vibrante na
que mesmo recordou ós presos políticos, no seu día, no Convento de
Celanova. O momento sublime, desde o noso punto de vista, foi cando,
ó denunciar a situación de Castrelo de Miño, nos ofreceu unha das
grandes metáforas: "O feudalismo hidroeléctrico"...
..."Cincuenta anos despois daquel Xantar histórico,
Arturo Reguera publica un estudo documentado e riguroso sobre o
"affaire" de Castrelo de Miño, o "affaire" que atopou na xuntanza do
15 M a caixa de resonancia que as reivindicacións campesiñas
necesitaban para cobraren, ante a opinión pública, presenza e forza.
Reguera viviu, desde dentro, aquel acontecer intelectual e, aínda
sendo moi novo, foi parte dese acontecer. No seu relato tamén nos dá
noticia de feitos posteriores a maio de 1966, algúns moi
posteriores. El, estudante en Compostela, estivo na loita política e
propagandística contra FENOSA, que no seu caos -e no de moitos
outros- era unha loita contra o Réxime franquista (nesta dobre loita
estaban, mesmo, algúns dos autores de pintadas que hoxe poden
parecer pintorescas:¡Franco, si; Fenosa, non!.
Como conta o autor deste estudo, meses
despois do acto literario, pateu varias aldeas do Ribeiro, falou con
distintas persoas e recadou datos e opinións en casas e tabernas,
tanto da mare esquerda do Miño, a máis activa, como da marxe dereita,
a da veiga de Ventosela. Nalgunha destas xeiras acompáñao Perfecto
Conde Muruais, que fora, como Arturo Reguera, alumno meu no
Instituto Masculino de Lugo. Como os dous tiñan cualidades e
inquedancias literarias, animeinos a que, sen deixaren a militancia
antiFENOSA, escribisen un libro de viaxes "ó xeito -di o noso autor-
de Campos de Níjar, de Juan Goytisolo, ou dos de Armando López
Salinas". El conta que non chegaron a escribilo, pero un ano despois,
Armando López Salinas e Javier Alfaya publicaron un volumen que eles
subscribirian: Viaje al País Gallego (Madrid, Península,
1967). Sorprende que os autores, comunistas, non repararan na
problemática do Embalse aínda que visitaron, sen presa,
Ribadavia..."...
..."Para que se vexa, sen saírmos deste libro Viaje
al País gallego, cómo eran as cautelas da época, reproduzco a
dedicatoria do volume:
A José Antonio y Alfonso Muñoz, compañeros en
estas correrías. Para Santiago y Enrique, que tanto aman esta tierra
gallega.
Na segunda secuencia omiten o apelido
dos destinatarios para que a Censura (do Ministro Fraga Iribarne)
non os identificase. Tratábase dos dirixentes comunistas, no exilio,
Santiago Álvarez e Enrique Líster. Un deles, Santiago, movía os fíos,
desde París, para que a acción contra FENOSA fose o máis eficaz
posible. En varias ocasións, pronunciouse, dende a Pirenaica (Radio
España Independiente), co fervor campesiño que o caracterizaba.
Quizais deba contar aquí que unha das alocucións foi obxecto, pola
miña parte, dunha matización que lle fixen chegar a París a
través de nosos cauces clandestinos. Santiago, naquela alocución,
puxera o acento de que moitos campesiños de Castrelo son estaban
dispostos a venderen as súas terras, fose cal for o prezo que FENOSA
pagase. A verdade era moi outra. A inmensa maioría quería vender,
vender caro, para o que utilizaban a téctica, cos avogados, de que a
cuestión non era o diñeiro. FENOSA e os seus avogados e asesores
sabían o que todos sabíamos que calabamos: que as trerras, o final,
venderíanse pero aa precios moi superiores ós das primeiras
negociacións. Esta é unha cuestión que tamén se aborda, coa debida
información, no prsente estudo.
Debo aclarar que eu, que non era economista nin
sociólogo, estaba moi dentro daquel acontecer, non só pola miña
condición de antifranquista, de militante comunista, senón porque a
min éranme familiares aquel río, o Miño, no que me bañara de pequeno,
e aquelas viñas, as da Veiga de Ventosela, en tres das cales, da
nosa propiedade, traballara de mozote á beira do meu pai. Tamén me
eran moi familiares as xente dunha e outra banda do río, unha
boa parte das cales só pensaba en vender, en vender ben, para
establecérense en Vigo cunha taberna, cunha tenda ou con outra
calquera pequeno negocio. Como así foi, en boa parte, Santiago
Álvarez, desde a distancia -no espazo e no tempo- cría -quería crer-
que naquela acción había un número elevado de propietaris con
posicións radicais."...
..."Coñezo ó autor deste conciezudo traballo desde o
curso 1960-1961, no que foi alumno meu, en Literatura Española, no
instituto Masculino de Lugo (hoxe denominado "Lucus Augustis"). Non
era dificil decatarse de que era, como estudante, un escolar que,
máis ou menos aplicado, sempre tiña un criterio ponderado das cousas.
Funme afirmando nesta apreciación cando estudou Enxenería en
Barcelona, Económicas en Santiago e cando tuven ocasión de compartir
tarefas na Gran Enciclopedia Gallega e noutras activades
intelectuais. En non poucas ocasións da miña vida, sempre que
algunha cuestión moi delicada me preocupou (política, profesional,
literaria), solicitei opnión de Arturo, a súa pausada e ponderada
opinión, dúas características do presente traballo.
Supoño que Arturo, xa protagonista, xa testemuña do
acontecemento en Castrelo de Miño, interesáballe historiar ese
acontecer, tan importante na historia de Galicia (e de España), pois
ninguén mellor situado para contalo e interpretalo. Por outra parte,
a Arturo, xa protagonista, xa testemuña de tantos episodios,
doíaílle como cidadán, que, durante anos e anos, se construise e
implantase un relato dos feitos en boa parte inventado. En realidade,
é inicuo que algúns dos relatores lle negase, nese acontecer, ó
Partido Comunista, o pan e, ás veces, o sal, sempre en beneficio
dunha sigla, a UPG, coa que, por certo, o noso cronista rompeu axiña.
O cronista precisa: "É acertada a calificación de suposto despegue
("take-off") da UPG en Castrelo como un "factoide", ou sexa, "un
elemento de información falso, repetido tantas veces que termina
considerándose verdadeiro". Ese despegue só se produciría uns anos
máis tarde. Espero ter contribuido para a clarificación da nosa
historia".
Despois deste documentado -e vivencial- estudo,
haberá que achegarse á figura do avogado ourensán Amadeo Varela, tan
importante en varias fases do acontecer, con outra óptica. Arturo
Reguera, incluso o ponderado Arturo Reguera, apela a unha curiosa
figura retórica para caracterízalo: "Arquímedes Varela". E engade:
"...usará a UPG como punto de apoio da súa panca para mover, cara ós
seus intereses, ese anaco do mundo chamado Castrelo"."...
Volver.