A MEMORIA ASOLAGADA. 

CASTRELO DE MIÑO.

ORGULLO DUNHA LOITA

   Nos anos sesenta, eles foron os primeiros en mobilizarse contra a construcción dun encoro. o seu motín, que comenzou coa "rebelión dos fouciños" das mulleres, cambiou o curso da historia recente do pais.

Encoro de Castrelo de Miño, foto Pazo Labrador.

   O primeiro sinal de que Castrelo de Miño non ía ser como os Peares ou Belesar dérono as mulleres. Unha mañá, baixaron por entre as uveiras cos seus fouciños en alto e dirixíronse á gorxa onde se construía a presa. A "marcha dos fouciños", como a denominaron a partir de aí, non foi demasiado lonxe, porque a garda civil detóvoa antes de de puidesen chegar ó seu obxectivo, pero alertou as autoridades e a Fenosa -a compañía coonstructora do encoro- de que as augas, desta volta, podían desbordarse. Corría o ano 1965 e a revolta de Castrelos non facía máis que empezar.

SANTIAGO (Antón Lopo)

  "Nin antes nin despois houbo unha loita contra a construcción dos encoros comparable á de Castrelo de Miño". Xesús Fernández Ferreiro é tallante. El foi unha testimuña privilixiada dun movemento veciña que rompeu cos métodos de Fenosa. Daquela, traballaba para o xornal galego e era correspondente doutro de Madrid. Para ambos foi cronista dos acontecementos que, posteriormente, plasmou nunha novela, Morrer en Castrelo de Miño, publicada doce anos despois dos feitos polas presións da compañía, segundo subliña o escritor.

   Castrelo de Miño, pola súa inusitada rebeldía no medio dunha época silenciosa, marcou sen dúbida un fito entre as revoltas recentes do campesiñado galego e, por esa mesma causa, foi a máis literaturizada. A evocación da súa loita tamén se deixa sentir na Vila asolagada, unha novela de Daniel Cortezón. Os habitantes da zona manteñen vivo aínda hoxe o orgullo da revolta. Conchita lembra con ilusión os feitos e ainda ri "das cousas que fomos capaces de facer xuntos neste lugar de xente desunida". Ela era unha mozoila que aprendía a coser en Ribadavia e pasaba en Moaña as súas vacacións. Ata Moaña chegaba o eco da protesta e ela fachendeaba da valentía do seu pobo diante dos que lle pedían información sobre o motín. "Eranos a admiración e non me estraña. Cando todos calaban, nós demostramos que aínda era posible berrar".

O ENGANO

   O primeiro, "tivérannos enganados". Viñeran uns enxeñeiros e empezarón a facer as prospeccións río arriba, nun lugar que non afectaba grandemente as terras de maior producción. Logo, de súpeto, estrouse o rumor de que "Fenosa ía construir nos nosos fuciños", di ela co asentimiento da súa nai, que prefire quedar nun segundo plano "porque a miña filla é a que entende disto". O rumor serviu de detonante e a situación agravouse ó comprobar que os ían despachar con pagos miserables. "Non estamos dispostos a comer polo que eles querían".

  Conchita, en realidade, non sabe cómo os veciños se lograron organizar e protagonizar unha multitudinaria manifestación de protesta. Ele cree que xurdiu cun acio común espontáneo. Tampouco a lembra ben. Viña de Ribadavia e, no medio da estrada, atopou o lugar enteiro mobilizado. Nono dubidou dúas veces e uníuse a eles. Cualifica o momento de emocionante. Inesquecible. "A policia e a Garda Civil tiñan orden de facer calquera cousa pero non se atrevían. Nós eramos máis e estabamos arrichados".

  A partir de aí, os feitos precipitáronse e alguén lle prendeu lume ó barracón da compañía. Conchita estaba alí e culpárona de ser unha das acirrantes e "¿que acirrante podía ser eu con só trece anos?. O caso é que os bens dos seus pais foron embargados, igual cós doutras catro rapazas acusadas tamén de incendiarias. O periodista Arturo Lezcano recolle o momento no prólogo que escribiu para a reedición en 1995 de Morrer en Castrelo de Miño: "Acordámonos moi ben da noite tropical do verán do 65, cando no marco incomparable do Xardín do Posío, en Ourense, as trapalladas do Festival da canción do Miño -un máis o ceito de Benidorm- foron interrompidas polo segredo en voces de que en Castrelo lle prenderan lume o barracón das obras, co enxeñeiro dentro, do que só resultou certo o primeiro".

  Do enxeneiro, Conchita garda moitos recordos. tiña un coche deportivo no que andaba a bruar pola tortuosa estrada de Castrelo. Apelidábase Paladín e Conchita decidiu poñerlle ese mesmo nome o can. Cando Paladín aparcaba o deportivo frente ó concello, cerca de onde vive Conchita, ela non perdía a ocasión de chamar polo seu can. "Paladín, bonito corre" e o canciño cruzaba a fume de carozo por diante do enxeñeiro e "o enxeneiro rabeaba".

O APOIO OBREIRO.

  Luis Soto, na súa obra Castelao, a UPG e outras memorias, salienta os enfrentamentos dos veciños de Castrelo coa policía e recolle a reacción da prensa galega, madrileña e estranxeira, "inflada coas editoriais e artigos en contra deste encoro". Á par deles, estaban "os manifestos clandestinos espallados por tódolos lugares de Galicia. Os traballadores facían un esforzo moi intenso de axuda ós compañeiros de Castrelo de Miño. Nesta labor destacaban as únicas organizacións que facían traballo clandestino: a Unión do Pobo Galego e o Partido Comunista". Numerosos intelectuais mantiveron un decidido apoio ós veciños e, incluso, remitíronlles unha carta de protesta a distintas autoridades do goberno español en 1966 que aparece recollida no volumen el Franquismo en Galicia e nos ape´ndices de Morrer en Castrelo de MIño. Nesa carta, resáltase que a construcción do encoro obligaria a emigrar a oito mil persoas e anegaría un "val moi fertil, superior a outros da península, que non necesitaba estercarse "xa que como o val do Nilo é alagado periódicamente, deixando as augas ó retirárense unha capa de limo fertilizante". Tamén foi na revolta de Castrelo onde Euloxio Franqueira, creador de Coren e fundador de Coalición Galega, tomou conciencia política.

   Agora, Conchita, casada cun empregado de Fenosa, está convencida de que as expropiacións lles permitiron a algúns vivir mellor: "Hoxe non habería brazos para traballar" as terras engulidas. No lugar "non quedan máis cós vellos" e "os estudiantes sin colocación", engade a nai. Esa foi a gran lacra do encoro: as leiras quedaron a monte e os novos deberon emigrar, sobre todo a Vigo. A ese Dourado Punt "foron dar a mairía dos cartos da expropiación", enfatiza Antonio, un emigrante en Nova York no momento das movilizacións.

  Igual que Conchita, Antonio habituose á presencia dos tres quilómetros de auga que se estenden entre as dúas ribeiras do río. Pero se ela ten o orgullo da loita, el agacha o disgusta  de cando volveu "o encoro xa estaba cheo" e debaixo quedaron os recordos da súa xuventude. Naquel val, , el aprendeu os seus primeiros xogos pois era "o lugar máis concurrido dos entornos e, nos veráns, os rapaces facíamos vida alí". El embra o campo de futbol, onde botou afogueirados partidos, e as árbores que lle daban sobra nas xestas estivais. Lembra tamén que aquela terra "era de primeira" e daba todo o que un home se podía imaxinar, desde as mellores uvas ás froitas máis sabrosas, pasando polos cacahuetes, "porque aquí incluso se daban os cacahuetes e había remolachas que unha persoa non podía carretar".

A PAISAXE PERDIDA.

   A Conchita gustaríalle explicarlles ós fillos o mundo que quedou asolagado, "pero por máis que lles conto, non poden imaxinar nada. Non ven máis que auga e iso a mín dame moita pena" Aló quedou a Poza da Lagoa, que tiña "nenúfares velenosos" e "un fonfo tan fondísimo" que ninguén o chegara a tocar. Á poza caeu a súa cadela Perlita e salvouna un afouto rapaz que se tirou por ela. E estaba a barca, propiedade da súa familia. Nas festas de San Antón, Conchita sentaba no embarcadoiro tardes enteiras e observaba o trasfego da xente que ía e viña en roupas de domingo.

Cruzando o río en Barca o día da festa. (M.A.P.O.) Lamina 14. libro "As barcas e barcos de pasaxe da Provincia de ourense no antigo rexime" Olga Gallego Dominguez.

  Un pouco mais alá, abrollaba a cachón a fonte de auga quente. As mulleres iban lavar nela nos invernos e baixaban o camiño cantando coas tinas de roupa á cabeza. Tamén tiña sona de curativa. A ela sandáronlle con aquelas augas as feridas dunha gran zurrada. Pero, por riba de todo, o que máis se lle acordaban son as cestas de anguías e peixes que o seu irmán traía do río. As de agora, son diferentes. "Son grandes coma congros e a súa carne sabe a lama".

Fotografía da zona do encoro, previo os traballos. Foto Fenosa.

   Por tras nosa, pasa unha moto de auga facendo cabriolas. Conchita quedou mirándoa. "Son cousas dese clube naútico que nunca acaban de construir. A ver se agora, que veñen as eleccións". Salouca e move a cabeza "as cousas cambiaron moito". Despois engade lacónicamente "o que se perdeu foi unha forma de vida e iso xa é irrecuperable".

"Artigo publicado no Xornal "O Correo Galego" en data de Martes, 3 de Xuño de 1997.

Volver .