Contos do Miño

Eliseo Alonso

1924-1996

 

Sobre os contos, escribe Eliseo Alonso. (Unha xoia)

O primeiro conto: A morte do  "Capitán".

O cuarto: "O acougo da  Bolboreta".

O sexto conto do libro: Pepiño.

   Saír ao Miño              Salir al Miño 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Preliminar. Texto de Eliseo Alonso

Nota: o texto está copiado o pe da letra do libro citado. Un texto sin lugar a dúbidas marabilloso e que describe de forma única a vida no baixo Miño; tamén a paisaxe da Foz do Miño dunha forma espectacular.

Descoñezo o autor da postal. 1960. Vese a Foz do Miño que describe Eliseo Alonso neste pequeno texto.

 

     ..."Escribo este libro en Buenos Aires. Ao arrincarme ao meu lar nativo, vexo dende o tempo e a lonxanía con perspectiva máis concentrada e fondal a vida dos meus paisanos de agro e mar. Unha vida dura para a maioría deles e que eu neses cantos personaxes que elixín teimo facer desfilar por estas páxinas, escritas quizais despiadadamente sen falsa caridade.

        Galicia é unha sucesión de vales que arrolan nos seus brazos de meiguice o monótono lecer das aldeas que se acochan neles. Nunha bisbarra do sur vive a xente cangada cos seus traballos e xeitos de vida primixenios, moitos deles aínda inmersos na lonxanía dos milenios.

         Por este val, en contraste doce, zoan as abellas nos cortizos, o labrador fende a leira co arado antigo, seguido, paso a paso, pola pizpireta lavandeira que levanta no seu bico as miñocas roxas. Polos carreiros brancos, entre sombrizas carballeiras e piñeirais con revoos de gaios, corvos, pegas, miñotos, van as ceifeiras lanzais cantando ledamente co seu verde feixe na cabeza. Chía o carro outra canción de séculos na fondura das corredoiras. E as vellas, acesa unha arela de esperanzas xusticeiras, deixan as espigas de millo na pedra dos cruceiros. Todo é fermoso no val antigo, e ledicia do canto do cuco, o tecelán nas alturas lonxincuas, as coruscantes truitas dos ríos e aínda os tobos dos coellos, do tourón e das raposas, que teñen animada vida de personaxes de contos e lendas nese mundo inxel.

         Tamén a bisbarra segue sendo belida, alá na bretemosa foz do Miño, entre rochedos ríspidos e louros areais por onde se alonga a saída do val ata o mar, fero e bruador. Aí viven os  que á vez son labregos e pescadores, segundo os meses do ano ou as horas do día, trocando os brazos do arado polo remo desas gamelas sardiñeiras de tan atrevidos abalares e outras vegadas nas doces singraduras polo río, nos barcos pretos de empinada proa, nesas pesquerías a fisga, trasmallo, alcharife, nas arelantes procuras das sollas, sables e lampreas. Aí hai nova vida, por esa barra de saudades que cando está en cerrazón sabe o labrador que vai chover; esa foz que ao solpor cruzan en V as bandadas de patos e mazaricos, bico ás brumas misteriosas do alén.

A fotografía da foz do Miño é de Secundino Lorenzo, autor desta web sobre o río Miño, así como a posta do texto en negrilla.

          A xente vive cercada polas costumes do val. Mulleres e homes quizais deixados da man de Deus, levan escura vida de traballo e sufrimento. Todos eles ten agarimo do seu idioma e deben entenderse coas leis noutra lingua que non comprenden ben. O Val, con todos os seus accidentes xeográficos, coas tradicións  e xeitos de vida, é un mundo isolado, e cada vida tamén é outro mundo á parte dentro dese pequeno universo despiadadamente humano.

         Iníciase pois o desfile dos personaxes tal como é a vida mesma, moeda ao aire, unhas veces con cruz de desgracia, outras con cara de sorte..."

 

 

 

Volver

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

A morte do "Capitán"

Nota: poño o primeiro conto como podería poñer calquera dos dezaseis; todos son marabillosos. O lector interesado que sepa que este libro ó pode atopar en calquera biblioteca xa que é un clásico, dentro dos contos en Galicia. Tamén inda se pode mercar o libro...

-o-

 

 

A morte do "Capitán"

 

        ..."Foi nos mornos días de primavera. Os rapaces da escola iban pasar os seus recreos nos lameiros do "Fial". Alí agonizaba dende xa había dous días o cabalo, case que un medio esqueleto co coiro apegado os ósos. Enxames de moscas azuis, as noxentas vareixas, revoaban e apegábanse teimosas nos beizos, nas orellas e nas partes capadas do "Capitán", sen que el poidese facer aqueles súbitos movementos de pel que as escorrentaban.

         Polos ollos tristeiros e húmidos coma un serán de orballo, esvaíanselle ao "Capitán" as derradeiras visións dos frescos lameiros onde hai pouco pastaba entre os recendos de ababas e chuchameles; a visión dos regueiros de cristal, e a fogaxe das finas eguas que el nunca puidera cubrir. No mérito dos seus traballos pesados, quizais non pensase o "Capitán", porque non era home, nin siquera estaba agremiado nos sindicatos. Os rapaces da escola, poida que adiviñando ese doloroso intre do cabalo, permanecían calados, e con máis dignidade que os ministros de Estado, concedíanlle a súa máis alta condecoración, a de estar quedos e non facer barullo.

        O "Capitán", de lombo combado, e o seu cabaleiro eran aínda hai poucos días, servicio e risa de toda a aldea. Cando ao anoitecer, pasaba camiño da fonte a darlle de beber, o Demetrio ía a carrancho del sempre dándolle as costas ao cabezal,  namentres cantaba coplas a toda altura ou fumaba, botando abaixo as chupadas, un pitillo que alguén lle dera. O Demetrio era o grande cabaleiro destos tempos, que lle viraba as costas ao "que dirán" dos homes que len xornais e bican o anel dos bispos.

       Aló pola estrada, o "Capitán", sen importarlle ren o barullo dos automóbiles, abaneaba os seus ganchos de catro fungueiros, todos os días camiño do porto de mar a esperar as fanecas, que ese era o peixe no que o seu dono se tiña especializado, así como outros (o mesmo que nas carreiras) ían aos xurelos, ás sardiñas, aos pacháns ou os mariscos e polbos.

       -¡Hai faneca viviña!

       A freguesía do Demetrio compúñase case que toda de familias que tiñan unha persoa adoentada, que pouco a pouco ía queimando os cobres en mediciñas, ata o día que xa quedaban a deber as fanecas que o Demetrio fiaba. Eran enfermos do peito e outros que por receta dos médicos tiñan que manxar peixes brancos.

        Na casa da señora Carme, que levaba a súa filla moi mala ía xa para tres anos pola Santa Comba, o "Capitán" detíñase na porta sin que naide o mandase parar. O mesmo facía na casa de don Estevo, a réxime por mor do estamo, e logo, a un quilómetro afora, na cancela das brasileiras, que sempre ceaban fanecas, discutindo moito o seu prezo e pedindo derradeiramente unha fanequiña de contrapeso.

       O Demetrio (ía sendo hora de o dicir) era solteiro e estaba medio baldado de nacemento. Vestía un traxe de pana cheo de lamparóns, e na cabeza, completamente careca, levaba unha gorra que semellaba ter sido o branco dun cazador. Era amarelo mesmo que o San Benitiño da igrexa e moita xente, entre ela un que estivera en Cuba, non lle mercaban fanecas porque o noso bo cabaleiro sempre lle caía o  pingo.

      Antes de darlle un cigarrillo, os mozos preguntáballe:

       -¿Quen é a túa moza, Demetrio?

      El surría un pouco, mostrando, fanado, unha ponte de dentes coma esteos e encollendo os ombreiros, repostaba:

       -¡Boh! ¡Boh!. ti xa sabes, ¡boh!

       -Nos sei, non. Dimo ou hoxe non fumas.

       -A señorita María.

     A señorita María era a máis nova das brasileiras, bastante boa moza, anterga quizais, que sen ela sospeitalo, acordara o amor deste iluso cabaleiro.

      O do cigarrillo aínda voltaba a teimar:

      -¿E que fixeste con ela, Demetrio?

      -¡Boh! ¡boh!, nada, ¡xosqueina!.

     Era feliz así, matinando posesións esvaídas, visións albeiras rompendo o luito da señorita María que el daba gozosamente por certas.

     Un día o boticario tirou a conta dos anos e quilómetros que levaba o Demetrio recorridos dende a aldea o porto de mar, e dixo (non crido por todos) que xa daban para ir a Cuba unhas cantas vegadas. Era toda unha vida a do Demetrio e o "Capitán", ferramenta con alma do seu traballo, amigo, irmán.

     Agora, naquel aloque húmido, o "Capitán" tiña o morro  vencido na lama, arrodeado de rapaces silenciosos que lle xotaban as vareixas azuis con mimosas floridas. E o Demetrio alí, máis cor de cera que nunca, traxicamente careco e fanado, desesperábase coa agonía do seu compañeiro, erguendo unha dourada espiga de millo que lle trouxera con todo agarimo.

      -Levanta, "Capitán", ¡"Capitanciño"!

       Alá lonxe, ouvíase o cuco burlón pousado nas gallas dun sobreiro. E no ar xa fedía.

 

 

Volver

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Pepiño

Nota: poño o sexto  conto como podería poñer calquera dos dezaseis; todos son marabillosos. O lector interesado que sepa que este libro ó pode atopar en calquera biblioteca xa que é un clásico, dentro dos contos en Galicia. Tamén inda se pode mercar o libro...

-o-

Fotografía do río Miño dende o "Niño do Corvo" un monte que cita Eliseo Alonso. A fotografía é de Secundino Lorenzo.

 

 

Pepiño (90)

 

        ..."Pepiño era listo como unha dunisiña. Cando ollaban para el reviraba a cabeza para dous ou tres lados e esvaíase polas encrucilladas en menos do que se conta. Andaría polos oito anos e coa súa irmán Adega, eran cabreiros aló polas altas laxes do "Niño do Corvo"(91), onde el adeprendía a tocar ribeiranas co punteiro dunha gaita.

         Pero o ideal de Pepiño non era esa vida sinxela. El admiraba a don Caseano, que por ese vran viñera de Brasil e trouxera un fonógrafo, paseábase nun "haiga" e tiña sona de masón, porque levaba no dedo un groso anel de ouro cunha escuadra arpinteira de brillantes.

        Si,  el arelaba ter coma don Caseano, que tamén manxaba aqueles ricos doces de "bacaxí" , que tiñan unha piña pintada nas latas que tiraba ao quinteiro e polas que Pepiño pasaba a lingua golosamente (92).

       E foi por iso que unha mañán cediño, sen que a Adega espertase, Pepiño fuxiu da casa descalzo, coas solas malas e pasaporte da súa grande ilusión, rumbo ao Brasil.

       Corría, corría, polo vieiro que el coidaba acertado.

        Namentres, ía pensando nos vapores pretos a botar fumo, como viñan nas libretas da escola. Nos cafetais que lle ouvira falar a don Caseano. Logo pensou si no Brasil habería automóviles pequeniños, para rapaces. Claro que tiña que haber.

        Corría, corría, Pepiño.

       Non, el non iría a Castela, nin se faría telleireiro, nin pescador. El sería masón. ¿Masón?. Non sabía o que era eso, mais daba moito que dicir na aldea.

        Corría, corría.

      Logo tamén poría auga encanada na súa casa, e cando convidase aos ricos a ouvir o fonógrafo, comerían, ¡que risa!, as escorregadizas mazáns con tenedor (93).

      Corría, corría.

      Pepiño xa ía bastante lonxe cando ollou nun outeiro unha pastoriña moi lizgaira que brincaba á mariquitiña (94), e lembrouse axiña das súas cabras, e do seu pan de millo, e do seu punteiro, e da Adega, ¡ai!.

       Parouse, e axiña, ledo, ledo, perdeuse de volta, a toda mecha, como unha dunisiña, de retorno para a súa casa.

       -¿Onde estuveches tanto tempo, Pepiño?.

       -Nada, miña nai. Xa voltei do Brasil.

     E abrindo a porta do cortello, entre un tépedo recendo de herbas, cinguiuse ao colo da "Blanquilla" e mordeu docemente nas ourellas da súa cabriña branca que lle lambía as facianas.

    

(90) A historia da fuxida de Pepiño está inspirada nunha experiencia persoal do autor.

(91) Pequeno monte situado entre as parroquias de Goián e San Miguel de Tabagón.

(92) Castelanismo.

(93) Castelanismo por garfo.

(94) Mariola.

 

 

Volver

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

O acougo da Bolboreta

Nota: poño o cuarto  conto como podería poñer calquera dos dezaseis; todos son marabillosos. O lector interesado que sepa que este libro ó pode atopar en calquera biblioteca xa que é un clásico, dentro dos contos en Galicia. Tamén inda se pode mercar o libro...

-o-

    

Eliseo Alonso

1924-1996

Fotografía do libro e do autor. O libro é unha auténtica xoia

 

 

        ..."A mañán era morna, pesada como unha lousa. As pedras e os agros raioloban de calor, namentras que nas ponlas dos piñeiros as pegas e os gaios pousábanse co bico aberto e as azas caídas. Despois dun longo camiñar entre carrascas e toxos, Minia poido retornar á corredoira, á cabeza o seu abombado feixe de guizos. Cansa, pousou axiña nel o seu regueiro verde. Non daba máis. Unha suor salgada, con sabor a poeira, baixáballe da fronte polas facianas pálidas, chuchadas pola ventosa do mal pasar.

        Coa redulla, Minia enxugou a suor salgada e logo sentouse no feixe que estalou en dous ou tres febles chasquidos polo cativo peso do seu corpo livián. Enchida de angurias ollou a súa bata descolorida, con rachadelas encol dos seos miúdos e nas paletas; as alpargatas co furo do dedo gordo e as pernas mimosas coas riscaduras brancas dos toxos.

        Tirouna do seu cavilar o brúo do arranque dun foguete e no intre expludía unha forte bomba de palenque, anunciando a longa tirada do mediodía como limiar a aquela sonada festa á Virxen Peregrina, nese ano en que tantos adiñeirados viñeran das Américas a pasar o vran.

         Durou a tirada máis dunha hora. De seguido encheron a vagarosidade do piñeiral uns ledos e lonxanos sons da primeira marchiña que tocaba a banda forasteira, contratada en seis mil pesetas. Ouvíndoa, Minia sentía uns degaros que lle rubían do peiro á gorxa, dándolle puntadas de afogos.

        Imposible de ren, sacou a cabeza coas mans e quedou inmóbil, semellante a aquela estatua do chafariz con tres canos que en vez de auga botasen a cachón o amor, a mágoa e a impotencia.

         A música iniciou outra peza. Sentíanse os berros dos altofalantes e os estrondos das cabezas que caíran das bombaas e que agora os rapaces facían estourar entre dúas pedras. Toda esa ledicia sentíase ben dende a labarada tépeda do piñeiral.

          Minia seguía cavilando.

          Fora aínda o domingo pasado. Naquela festiña a escote coa treboada do "Ministro", cando xa contra a noitiña, el, o Paciano, que esa tempada non fora a Castela e andaba ao xornal, arrimóuselle naquela muiñeira e apuntándoa co dedo coma quen sostén un cachorriñño, díxolle:

            -Chist! ¿Ti bailas?

           Teceran bélidos pasos, como moi poucos sabáin bailar a muiñeira solta, ata tiveron corro e aínda foron aplausados.

              Na seguinte tocata, o Paciano foi dos primeiros en se descolar do valado no que se afincaban os mozos, e facendo de novo cos dedos un cachorrillo, repitiu:

              -¿Ti baillas?

               Era un agarrado. Ela foi, baillaron, rematou a tocata e, coma sempre, non se dixeron verba.

               Adiviñábase a derradeira peza. Eran xa as dez da noite e a garda civil non daba permiso para máis. O Paciano quedou a rolfar polo medio do terreiro, porque agora todos os mozos andaban en revoldaina como as moscas en día de tronada, e non ben os músicos puñan o instrumento na boca, saían como foguetes e vendimaban todo. El ollaba moito para ela, que tamén lle botaba olladiñas e baixaba os ollos. Non ben a gaita roncou a inchar o fol e o do requinto0 o levou aos labres, cando Paciano arremeteu entre a xente como un touro bravo e a uns seis pasos dela apuntou o seu cachorrillo.

           -¿Ti baillas?

           Tiveron que agardar un pouquiño a que a tocata se acompasase, ollando cada un para o seu lado. Logo abranguéronse no bailee a peza non finaba máis. Derradeiramente, xa case que no intre de soltarse, el atreveuse a falar.

            -Para a da Peregrina, ¿baillarás comigo?

            -Boeno (84)

            -Conmigo só, ¿e darás cabaza aos demais?

             -Hei de pensalo...

             -¿E baillaremos ao mediodía as tocatas de despois da misa?

             -Si, baillarémolas.

             -Entón, adeus, Minia.

             -Adeus.

        Así nascera o amor, entre eses dous mozos sinxelos, con poucas verbas e música de gaita, pola circunstancia daquela derradeira tocata larga, na que se mesturaron un tango, unha muiñeira e un dous pasos.

               -Así fora.

        Agora chegaban deica (85) ela, ledas, lonxanas e desesperadas, as prometidas pezas de despois damisa. Entón Minia, envolveita por unha onda de recordos, pensaba na súa nai e nos tres reás que quedarían na gaveta. Cavilaba tamén na súa saída mañanceira dese día, a tombar guizos para mercar unhas alpargatas novas. E mentras cismaba nestas cousas, ollaba os dedos dos pés saíndo polos buratos da lona parda, a surrir, a surrir burlonamente. E, aínda peor, aquelas dúas rachadelas sobre os seos, botando a perder a única bata de festa co seu traballo de hoxe.

           Véndose así, esfarrapada e sen festa, Minia descansou a súa anguria no acougo das belidas ás dunha bolvoreta grande, un escribano, que andaba a revoar pola nube amarela do codesal.       

 

    

(84) Castelanismo moi común.

(85) No texto alternan as preposicións ata e deica, non sempre usada esta última con propiedade, tal como ocorre aquí.

 

 

 

Volver