A personificación da festa

Un artigo sensacional que aparece no periódico O sil o 05/02/2013; nun monográfico especial entroido 2013.

Escribe Ángeles Rodríguez.

     Ver o texto

       Volver.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

A personificación da festa.

A Lardeira e o Lardeiro de Viana do Bolo presiden cada Entroido os actos da festa dende o alto dun mastro na Praza Maior.(Fot. de Carlos G. Hervella)

Os lardeiros, mecos ou entrudios. que aparecen de forma individual ou en parella, son a representación do Carnaval. Presiden a festa e a súa desaparición ou queima, cada Martes de Entroido, a fin do reinado efémero do tempo da troula, o desenfreno e a risa.

(Ángeles Rodríguez. O Sil. Febreiro 2013)

 

 

     Lardeiros, mecos, momos, compadres ou entrudios. Diferentes termos, para designar o momento: a personificación do Entroido. É un boneco, normalmente feito de palla e con esquelete de paus, que recrea unha figura humana,   vestida de xeito estrafalario, na que acostumbran a acentuarse os seus atributos, xa sexan masculinos ou femininos. Tanto ten o nome, todos están envoltos dun mesmo e forte simbolismo ligado o efémero reino do Carnaval. Anuncian a chegada da festa, sa que se elaboran e colocan nos días previos en puntos altos de lugares estratécos do pobo. A súa imaxen representa a suspensión da orden establecida e o acceso a un tempo diferente e moi intenso, marcado pola inversión de valores e a troula. Isto ata o Martes de Entroido, cando a súa desaparición ou queima conlevará a fin da festa, o regreso á vida cotiá e ao traballo. " As representacións do Entroido ou do Carnaval teñen un caracter dual: por un lado vituèranse e colgánselle todos os males da comunidade como a unha víctima e, polo outro, laméntase a súa morte como representantes dos días de alegría e desenfreno", asegura Federico Cocho ba súa monografía sobre O carnaval de Galicia.

            Na parte oriental da provincia de Ourense estos bonecos reciben o nome de lardeiros. Son, ademais, parte dun ritual simbólico de loita entre homes e mulleres no tempo de Carnaval. Nel xúnguese a oposición e o complemento entre os sexos, pero tamén incide no carácter participativo da festa e na comunicación activa entre mozos e mozas. O ritual escomenza nos dous xoves anteriores ao Entroido e ten diferentes peculiaridades segundo as zonas. antiguamente o   "Xoves de compadres" os mozos, despois de recurrir a diversas tretas para roubar prendas femininas dos tendais e mesmo dos armarios, visten con elas un moneco de palla, a Lardeira. Logo, pendurábana do lugar máis alto do pobo (un árbore, un poste ou un balcón) para evitar que as mulleres a baixaran. Se non lograban coller a Lardeira, permanecían alí durante todo o Entroido, ata que os mesmos homes a baixasen para paseala co foíón polas rúas do pobo. O xoves seguintes cambiaban as tornas. Eran as mulleres as que preparaban e colgaban o Lardeiro. Pero con relativa facilidade era recuperado polos mozos. E iso que mesmo o defendían lanzando fariña aos que se esforzabanpor collelo.

 

Percorrido do Entrudio e da Entrudia en Pentes (A Gudiña) polo pobo na tardiña do Martes de Entroido. (Fot. de Carlos G. Hervella)

    Hoxe Lardeira e Lardeiro seguen estando presentes  na celebración do Entroido, pero foise perdendo o xogo e a loita que rodeaba a súa feitura. "En realidade o Xoves de compadres e o Xoves de comadres viñan ser senllos escalóns máis no clímax festivo popular. Algo así como un prequentamento xuvenil en vésperas dos tres días grandes do Carnaval", citando de novo a Federico Cocho.

         Unha variante deste ritual pervive aínda en Castiñeira (Vilariño de Conso) na tarde do Luns de Entroido, aínda a tradición era propia do Xoves de Comadres. É o que se chama "correr a lardeira". Para facer estos monecos pártese dunha estructura básica de dos paus en forma de cruz, sobre os que se irán colocando tiras de papel dobrado e recortado, formando círculos de diversas cores, ata un total de tres. Do travesaño, pendúrase tamén longas tiras rizadas de gran forma cromática. A súa parte inferior sirve de asideiro para ser levada a xeito de estandarte. Xa na misma elaboración das lardeiras os mozos compiten coas mozas por facer a mellor e a máis vistosa e coidan cada detalle do boneco. Ao rematar, comeza a correrse a lardeira, un ritual de desafío que escenifica a loita de sexos. Primeiro son as mozas as que corren detrás dos rapaces, tentando rasgar as súas lardeiras, pero logo mudarán os papeis e serán os mozos os perseguidores.

         Outra das singularidades que rodean aos lardeiros é que aparecen asociados á escenificación de versos e, en moitos casos, non se queiman, simplmente quítanse. Así sucedía, por exemplo, en Manzaneda e en Vilariño de Conso. Nalgúns pobos deste último concello inventábase para cada prenda que se lle poñía ao lardeiro un verso, que logo era recitado cando pasaba o folíon xunto o moneco. Cada verso facía alusións directas, algunhas en ton humorístico, aos seus propietarios, tanto no Xoves de Compadres como no de comadres.        

        

Unha moza trata de alcanzar a Lardeira do mozo para romperlla, en Castiñeira (Vilariño de Conso).

O Lardeiro e a súa compañeira feminina presiden os actos do Entroido dende lugares ben visibles en boa parte do Oriente Ourensán.

          No municipio de Manzaneda os maiores lembran que o lardeiro marcaba o arranque da festa. "Había que tratar de deixalo noutro pobo. Iamos de noite e poñiámolo onde non o poideran ver e, ao día seguinte, cando acordaban, atopábano. E sobre ese mismo lardeiro xa empezaban os versos e a festa, comenta Aquilino Pérez Prieto de Bidueira, encargado de discurrilos en numerosas ocasións. Outras veces, o mesmo moneco era levado nunha fuliada a unha aldea veciña e, ao ano seguinte, o feito recordábase cos versos burlescos. Aínda hoxe en Manzaneda poden verse na propia vila bonecos cuxa historia au parodia se reflicte nun cartaz con versos.

       No barrio ourensán de Seixalbo os mecos forman tamén unha parella, pero con nombre propio: Paquita e Nicanor. Enmárcanse no contecto simbólico do inicio e peche da festa, pero cun marcado carácter diferenciador xa que tamén veñen a representar a fertilidade. Cada ano custodiaos unha parella recén formada e o domingo previo o Entroido sácanos en procesión por Seixalbo para logo deixalos na praza Maior. Na tarde do Martes de Entroido terá lugar o ritual de queima dos seus corpos, xa que as cabezas, talladas en madeira, entréganse a unha nova parella.

Lardeiros de Manzaneda, cos seus versos.

O Meco, sendo pasto das chamas o Mércores de Cinza no Barco.

      En Xinzo de Limia un boneco asume o papel de pregoeiro do Entroido. Este personaxe aparece o segundo sábado do ciclo festivo (o previo ao Domingo Oleiro) nun ritual denominado "colgamento do meco", do que se encarga a Asociación Cultural A Pantalla. Rondando as oito da tarde celébrase unha peculiar procesión na que o Meco é paseado nun antigo carro pola rúas do casco antigo, escoltado por homes vestidos con corozas e con fachóns acesos, mentres os veciños, con roupas antigas, se mofan del. Da comitiva forma tamén parte figuras como "o touro do entroido" e "os gordos". Chegados á praza Maior, o Meco é colgado publicamente e alí permanecerá ata o final do ciclo carnavalesco.

     Tamén no Entroido de Varín entra en escea un personaxe similar recén estreada a festa, o Xoves de Compadres. A praza García Barbón acolle o xuízo e queima do Maragato, despois de realizar un percorrido pola localidade na que os compadres irán acompañados do Carro do Meco e de agrupacións musicais.

     Meco é tamén o nome do personaxe central do Entroido das Teixugueiras (Cartelle). Máis que un boneco, é unha rústica talla en madeira. Representa a un recaudador de impostos medieval que, segundo conta a tradición, "anos despois da vida dos tres reis" abusou dos habitantes  deste pobo e promoveu a discordia entre eles. Fartos da situación, os veciños decidiron darlle unha lección. Aproveitando unha das súas visitas, montáronno nun carro e leváronno polo pobo. Esta misma viaxe continua recreándose agora no Entroido cun ritual que se inicia coa feitura do meco (normalmente o Luns de Entroido) que tras ser esculpido preséntaselle o pobo pola tarde. Logo no mediodía do Martes de Entroido, o Meco sae no carro do que tiran os veciños cunha corda, acompañaqdo pola música e polos peliqueiros, que actuan a modo de alguacís. Cunha das súas mans, suxetan un longo vimbio que empregar para disuadir aos que queren apartar o Meco do seu traxecto. A partir de aí comeza un longo percorrido no que os mozos irán empurrando e envorcando o carro, por sorpresa, contra os presentes. A festa remata coa lectura do testamento do Meco.

         Do mesmo xeito que nas Teixugueiras, os rituais ao redor destes bonecos acadan o seu punto álxido en diversos puntos da provincia ante a chegada do Mércores de Cinza, nos derradeiros suspiros da festa. É o caso de Viana do Bolo onde o Martes de Carnaval recibe o nome de "Día dÍntrudio". Nicolás Tenorio ofrece no seu libro La aldea gallega un retrato desta xornada festiva, na que unha comitiva rondaba o pobo. Estaba formada polo folión, xunto cos zamarreiros e as "vellas" (homes vestidos de muller cun cesto de cinza no brazo). E no centro ía "un boneco feito de pallas de tamaño dun home, vestido e montado nun burro;  este monigote é o intrudio, representación do día que se festexa". Malia que algúns destes elementos desapareceron, a esencia desta tradición segue manténdose. E así coa queima dos lardeiros, que presiden os actos dende o alto dun mastro na praza, marca o fin do Entroido nesta vila.

        Unha comitiva atravesa asemade cada Martes de Entroido os rueiros do Covelo (Melón) en dirección ao Coto da Raña. De cabalo vai o Rei do Entroido, rodeado polos soldados e un grupo de danzantes que tentan roubarlle á coroa ao monarca. No cortexo vai tamén un carro de bois no que van dous bonecos: o Santo Antroido e a Santa Antroida. 

        En procesión acostumaba saír tamén unha parella de monecos en Pentes (A Gudiña). A tradición consistía en facer  unha figura masculina e outra feminina, o Entrudio e a Entrudia, e o Martes de Entroido colocánbanse en cadanseu burro para ir casa por casa a pedir o aguinaldo. Co que se xuntaba, organizábase unha cea e na medianoite os bonecos remataban no lume. Este era tamén o destino do Entrudio de Oimbra. Vixiante e atado á barandilla da igrexa, o Meco observa cada ano a celebración na praza. Tras a cea e o baile, pasadas as nove da noite, chega o momento. Nenos e maiores, collen cadanseu fachuco ao que se lle vai prendendo lume e que se axita para que aprezan as chamas. Abre a comitiva o Meco, levado por un home, que o alza e o baixa ao ritmo da música. De seguido, os músicos e o resto dos veciños que, durante a ronda, danzan cos seus fachucos en torno o Entrudio. Ao regresar á praza, o Meco é pasto das chamas. Anos atrás, tamén se lía un testamento en verso. Esta misma noite do Martes de Entroido nunha localidade veciña, San Cibrao, escenifícase unha procesión semellante. Noutros lugares os mecos quéimanse o Mércores de Cinza, no chamado enterro da sardiña, como sucede no Barco.

      Así o habitual é que esta autoridade festiva remate convertida en cinzas. En definitiva, un morrer para renacer. Para o investigador Gaignebet, esta festa debe ser analizada como "un período de Caos creador e xerador de vida bo seo dunha complexa concepción do tempo pri,itivo que progresa o longo do ano en períodos aproximados de corenta días", tal e como lembra Joan Prat i Carós no seu traballo El Carnaval y sus rituales: algunas lecturas antropológicas. O Meco destrúese, pero non o seu símbolo, que permanece vivo e tomará corpo nun novo boneco co que anunciará o vindeiro Entroido.   

 

 

      

Un artigo marabilloso que aporta un estudio serio do noso carvaval ou entroido.

As fotografías son de  Carlos Hervella. O texto é completo de Ángeles Rodríguez.

Volver ó Carnaval.